Posted on December, 31 2025
Dòng chữ ấy hiện lên trên bức tường của Indigenous Pavilion tại World Conservation Congress 2025 ở Abu Dhabi, và trở thành khoảnh khắc bước ngoặt trong hành trình của Ka’Thị Ngọc Hương – người phụ nữ dân tộc Mạ 34 tuổi đến từ làng Tà Lài, vùng đệm VườnQuốc gia Cát Tiên.
Giữa một không gian quốc tế hiện đại, nơi thúc đẩy các cuộc đối thoại đa bên về bảo tồn toàn cầu, Ka’ Hương bất chợt nhận ra: những câu chuyện từng được kể bên bếp lửa ở làng mình – những điều tưởng như nhỏ bé và mong manh – thực chất chính là ngôn ngữ mà Trái Đất đã sử dụng từ ngàn đời.
Trong các câu chuyện Ka’ Hương thường chia sẻ với các học sinh và khách du lịch của mình, có câu chuyện về Culi – loài linh trưởng chậm chạp của rừng sâu Cát Tiên – như một phần quan trọng trong tri thức bản địa của người Mạ ở Tà Lài. Với cộng đồng, Culi không chỉ là động vật hoang dã mà là linh vật – được xem như là ông bà tổ tiên người Châu Mạ hóa thân nhắn nhủ. Nơi nào xuất hiện Culi, nơi đó phải được để yên: không chặt phá, không xâm phạm. Tiếng “tích tắc” trong đêm được xem là lời cảnh báo của rừng, nhắc con người biết dừng lại và tôn kính thiên nhiên.
Câu chuyện về Culi là một trong những nội dung Ka’ Hương dự định đưa vào tài liệu về Vườn Quốc gia Cát Tiên thực hiện cùng WWF-Việt Nam, nhằm ghi chép và gìn giữ tri thức bản địa của người Châu Mạ. Với cô, những câu chuyện ấy không chỉ mang giá trị văn hóa, mà còn là nền tảng cho các cách tiếp cận bảo tồn gắn với cộng đồng và bền vững lâu dài.
Từ Tà Lài – tuổi thơ gắn bó với rừng
Ka’ Hương sinh ra và lớn lên ở làng Tà Lài, xã Tà Lài, tỉnh Đồng Nai. Tuổi thơ của cô gắn liền với rừng Cát Tiên – không chỉ bằng cảnh quan thiên nhiên, mà bằng đời sống văn hóa, tâm linh và tri thức truyền đời. Bà ngoại của cô là Ka’ Bào một trong những nghệ nhân dân gian Việt Nam được phong tặng danh hiệu là nghệ nhân truyền đạt tri thức bản địa cho thế hệ trẻ người Mạ làng Tà Lài. Mẹ cô cũng là nghệ nhân tiêu biểu. Còn cha cô từng là kiểm lâm viên của Vườn Quốc gia Cát Tiên. Những câu chuyện về rừng, về Thần Rừng, về luật tục bảo vệ thiên nhiên đã nuôi dưỡng tình yêu rừng trong Ka’ Hương từ rất sớm.
Thế nhưng, sau khi cộng đồng Tà Lài tái định cư, Ka’ Hương chứng kiến tri thức bản địa dần bị lãng quên. Những người già mang theo kho tàng văn hóa lần lượt đi xa, trong khi thế hệ trẻ ngày càng xa rời bản sắc dân tộc. Nỗi trăn trở ấy thôi thúc cô phải hành động.
Ka’ Hương bắt đầu từ những việc rất cụ thể: khôi phục đội múa hát cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm truyền thống; mở câu lạc bộ cho trẻ em trong làng – vừa dạy tiếng Anh miễn phí, vừa lồng ghép giáo dục về văn hóa và bảo tồn thiên nhiên. Với cô, bảo tồn không thể tách rời con người và bản sắc.
WWF – cơ duyên nghề nghiệp
Mối gắn bó của Ka’ Hương với WWF bắt đầu từ khi cô mới 8–9 tuổi, khi WWF triển khai các dự án giáo dục bảo tồn tại làng Tà Lài, gắn với câu chuyện về những cá thể tê giác Java một sừng cuối cùng của Việt Nam ở Vườn Quốc gia Cát Tiên vào những năm 1999–2000. Những ký ức ấy đã gieo trong cô tình yêu thiên nhiên và động vật hoang dã, theo cô suốt hành trình trưởng thành.
Sự đồng hành ấy tiếp tục được nối dài qua dự án Nhà dài Tà Lài – dự án du lịch dựa vào cộng đồng do WWF-Đan Mạch và WWF-Việt Nam phối hợp cùng Vườn quốc gia Cát Tiên triển khai từ năm 2010. Nhà dài không chỉ tạo sinh kế cho cộng đồng, mà còn là không gian để Ka’ Hương học hỏi, phát triển bản thân và đóng góp cho công tác bảo tồn dựa vào cộng đồng.
Abu Dhabi – bước ngoặt của một hành trình
Vượt qua nhiều ứng cử viên khác trên cả nước, Ka’ Hương đã được WWF thông qua Dự án People Powering Biodiversity lựa chọn để đại diện cộng đồng địa phương của Việt Nam tham dự Đại hội đồng thế giới về Bảo tồn (World Conservation Congress) diễn ra giữa tháng 10/2025 tại Abu Dhabi. Lần đầu tiên bước ra khỏi biên giới Việt Nam, Ka’ Hương mang theo hành trang là tiếng nói của cộng đồng người dân tộc thiểu số tại Việt Nam, là tinh thần của một người con dân tộc Châu Mạ. Đây không chỉ là một chuyến đi, mà là bước ngoặt – nơi cô nhận ra vai trò và trách nhiệm của mình không chỉ với làng Tà Lài, mà với câu chuyện bảo tồn toàn cầu.
Tham dự 19 phiên họp, ưu tiên các nội dung về cộng đồng bản địa và đa dạng sinh học, Ka’Hương học hỏi được nhiều kinh nghiệm thực tiễn từ các cộng đồng trên thế giới. Nhưng trên tất cả, cô nhận ra rằng: tri thức bản địa cần được đặt song song, bình đẳng và được lắng nghe trong các quyết định bảo tồn.
Cuối tháng 10/2025, các đóng góp của Ka’ Hương về tri thức bản địa của người Châu Mạ trong bảo tồn tài nguyên thiên nhiên đã được phản ánh trong các báo cáo của Ban Thư ký Công ước Đa dạng sinh học (CBD), thông qua các thảo luận liên quan đến Điều 8(j) – điều khoản về tri thức bản địa và sự tham gia của cộng đồng địa phương trong bảo tồn.
Trở về Tà Lài – mang cam kết thành hành động
Trở về từ Abu Dhabi, Ka’ Hương mang theo một cảm xúc rất rõ ràng: niềm tự hào và trách nhiệm. Trở lại với cánh rừng Cát Tiên, cô bắt đầu ấp ủ và triển khai những hành động cụ thể: hệ thống lại tri thức bản địa về thảm thực vật rừng; tăng cường giáo dục nhận thức cho trẻ em và cộng đồng Mạ, S’tiêng; đồng hành cùng bà con tìm sinh kế ổn định không phụ thuộc vào săn bắt hay khai thác lâm sản.
Với Ka’ Hương, bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là bảo vệ rừng, mà còn là bảo vệ cuộc sống của những cộng đồng sống bên rừng. Chỉ khi con người được quan tâm và tri thức bản địa được tôn trọng, bảo tồn mới thực sự bền vững.
Từ Tà Lài đến Abu Dhabi và trở về Tà Lài, hành trình của Ka’Hương là minh chứng cho một điều giản dị nhưng mạnh mẽ: một cá nhân có thể truyền cảm hứng và kinh nghiệm cho các cộng đồng vùng đệm tại nhiều vườn quốc gia khác ở Việt Nam.
